Trả lời nhanh
Cần tay gầu máy xúc là bộ công tác của máy đào: cần lo nâng hạ, tay lo với ra và co vào, gầu lo xúc và đổ, tất cả nối với nhau bằng chốt bạc và chạy bằng xy-lanh thủy lực. Các điểm hay hỏng nhất là chốt bạc mòn, lỗ chốt bị doa rộng và vết nứt quanh tai xy-lanh, lỗ chốt cùng mối hàn hộp. Bơm mỡ đúng lịch và soi nứt vào đầu ca là hai việc giữ bộ công tác bền nhất.
Bộ công tác của máy đào gồm cần, tay và gầu, nối với nhau bằng chốt và bạc; trong đó cần tay gầu máy xúc là ba cụm chịu tải nặng nhất trên toàn máy. Cần (boom) lo nâng hạ, tay (arm) với ra và co vào, còn gầu thì xúc và đổ vật liệu. Cả ba đều dựa vào xy-lanh thủy lực để sinh lực, và mọi khớp gập đều là một cặp chốt bạc chịu lực. Nắm rõ vai trò từng phần, vị trí chốt bạc cùng các điểm hay nứt hay mòn sẽ giúp bạn phát hiện hỏng sớm, tránh nằm máy giữa công trường. Bài viết này đi từ cấu tạo cơ bản tới các điểm cần theo dõi, nói thẳng theo kiểu thợ sửa máy nói với chủ máy, không vòng vo.
Bộ công tác gồm những gì?
Nhìn từ ngoài vào, bộ công tác giống một chuỗi đòn bẩy nối tiếp nhau. Từ thân máy ra trước hết là cần, rồi tới tay, cuối cùng là gầu ở đầu. Xen giữa các khớp là những xy-lanh thủy lực đóng vai trò cơ bắp đẩy và kéo. Mỗi điểm gập là một cặp chốt và bạc, gánh toàn bộ lực uốn và lực cắt khi máy làm việc. Hiểu chuỗi này rồi thì bạn biết lực đi đâu và chỗ nào chịu nặng nhất.
Bộ phận cần (boom) làm nhiệm vụ gì?
Cần là đoạn thép lớn nhất, gắn trực tiếp vào bàn xoay của máy. Nó nâng và hạ cả cụm tay gầu, quyết định tầm với cao thấp và độ sâu đào. Vì gánh mô-men lớn nhất, cần thường được chế tạo bằng thép tấm hàn thành hộp kín. Khi cần cong hay móp, cả hình học bộ công tác lệch theo, làm chốt bạc mòn nhanh hơn và điều khiển thiếu chính xác. Đây là chi tiết đắt, nên giữ nó thẳng và lành là ưu tiên.
Tay (arm hay stick) khác cần ra sao?
Tay nối từ đầu cần vươn ra tới gầu, ngắn và thon hơn cần một chút. Nó lo phần với xa và kéo gầu ăn vào lòng đất theo cung tròn. Do đòn bẩy dài, tay chịu lực xoắn khá nhiều mỗi khi gầu ăn lệch về một bên. Đây cũng là chỗ thợ hay bắt gặp vết nứt, thường ở gần tai gắn xy-lanh và mép lỗ chốt. Quan sát tay kỹ như quan sát cần, đừng chỉ chăm chăm vào gầu.
Gầu và vai trò của nó
Gầu là đầu công tác trực tiếp cào, xúc và đổ vật liệu ra ngoài. Răng gầu và lưỡi cắt mòn trước tiên, rồi mới tới các tai gắn và lỗ chốt. Chọn đúng loại gầu theo đất đá giúp giảm tải dội ngược lên tay và cần phía sau. Gầu quá khổ so với máy sẽ ép cần tay làm quá sức, nứt mòn tới sớm hơn. Ngược lại, gầu nhỏ hơn nhu cầu thì máy phải xúc nhiều lần, hao dầu và mòn khớp thêm mà năng suất vẫn thấp. Muốn hiểu sâu phần này, bạn xem thêm cấu tạo gầu máy xúc.
Xy-lanh cần, xy-lanh tay và xy-lanh gầu
Mỗi chuyển động của bộ công tác có xy-lanh riêng lo việc. Xy-lanh cần thường đi theo cặp hai bên cho khỏe, còn xy-lanh tay và xy-lanh gầu thường là một cái. Chúng biến áp suất dầu thành lực đẩy kéo qua piston và cần xy-lanh. Bên trong là piston, phớt và cần mạ crôm chạy trong ống, làm việc liên tục dưới tải nặng. Muốn nắm nguyên lý này, đọc cấu tạo xy lanh thủy lực để thấy từng chi tiết ăn khớp ra sao.
Chốt và bạc: khớp nối chịu tải
Mỗi điểm gập là một chốt thép cứng chạy trong lòng bạc. Bạc là lớp đệm mòn được thiết kế để thay, giữ cho lỗ chốt trên cần và tay không bị doa rộng. Khi bạc mòn hết, chốt ăn thẳng vào thép nền, và lúc đó việc sửa trở nên rất tốn kém. Bơm mỡ đều đặn là cách rẻ nhất để kéo dài tuổi thọ cặp chốt bạc này. Coi bạc là món hy sinh có kế hoạch, thay đúng lúc thì cứu được lỗ chốt.
Vì sao chốt bạc mòn nhanh?
Có ba nguyên nhân hay gặp nhất: thiếu mỡ, mỡ bẩn lẫn cát, và tải lệch kéo dài. Khi thiếu mỡ, ma sát khô làm nóng chốt và mài bạc thành phoi kim loại. Cát lọt vào khe đóng vai trò như giấy nhám, mòn cực nhanh chỉ sau ít ngày. Tải lệch, ví dụ dùng gầu bẩy đá tảng, dồn hết lực vào một mép bạc khiến nó vẹt một bên. Biết ba nguyên nhân này thì cách phòng cũng rõ ngay.
Cần tay gầu máy xúc hay nứt ở những đâu?
Trên cần tay gầu máy xúc, vết nứt hay xuất hiện quanh các tai gắn xy-lanh, quanh lỗ chốt và dọc theo mối hàn hộp. Đó là những nơi tập trung ứng suất mỗi khi máy giật tải hay va chạm. Nứt thường bắt đầu nhỏ như sợi tóc rồi dài dần ra theo từng ca làm việc. Soi kỹ các góc hàn và mép lỗ chốt là thói quen mọi thợ nên có. Bắt được vết nứt lúc còn nhỏ thì xử lý nhẹ nhàng hơn nhiều.
Dấu hiệu nứt cần cần chú ý
Nứt cần máy xúc ít khi báo trước bằng tiếng động lớn hay gãy đột ngột. Bạn thường thấy một đường gỉ chảy dài từ khe hẹp, hay lớp sơn nứt bong theo một vệt thẳng bất thường. Khi nghi ngờ, lau sạch dầu mỡ vùng đó rồi soi đèn chiếu nghiêng để thấy khe hở. Vết nứt thật sẽ có mép hở và ăn sâu vào thịt thép, khác hẳn nứt sơn ngoài da. Đánh dấu lại chỗ nghi để lần sau so sánh xem nó có dài thêm không.
Mòn lỗ chốt gây hậu quả gì?
Khi lỗ chốt bị doa rộng, khớp trở nên rơ, gầu lắc và điều khiển thiếu chính xác. Rơ nhỏ sinh ra lực va đập, va đập lại làm lỗ rộng thêm, thành một vòng xoáy hỏng khó dừng. Để lâu, mép lỗ nứt và buộc phải hàn đắp rồi doa lại cho tròn, rất mất công. Thay bạc và chốt đúng lúc rẻ hơn nhiều so với phục hồi cả lỗ chốt. Đó là lý do thợ giỏi luôn canh độ rơ trước khi nó thành lỗ méo.
Bơm mỡ đúng cách cho khớp
Bơm mỡ cho từng vú theo lịch, và bơm cho tới khi thấy mỡ cũ trào ra sạch quanh khe. Mỡ mới đẩy cát và nước bẩn ra ngoài, đó mới là mục đích chính chứ không chỉ để trơn. Chọn loại mỡ chịu tải và chịu nước cho các khớp làm việc thường xuyên dưới bùn. Sau một ngày lội nước hay đào bùn, nên bơm lại vào cuối ca để đẩy nước ra. Việc nhỏ này làm đều thì cặp chốt bạc sống lâu hơn hẳn.
Sin phớt xy-lanh và khi nào nên thay?
Phớt là chi tiết mòn theo thời gian, chịu nhiệt và cọ xát liên tục trong xy-lanh. Khi thấy màng dầu bám dọc cần xy-lanh hay gầu tụt chậm lúc giữ trên cao, tới lúc xem lại bộ phớt. Chất lượng phớt quyết định tuổi thọ của lần sửa; hàng PET Seals mà VTH phân phối được chọn ở vật liệu chịu dầu và độ kín khít, bám lâu hơn hàng trôi nổi. Khi cần đúng bộ phớt cho từng đời xy-lanh, xem sin phớt thủy lực. Thay phớt đúng lúc tránh được hư hại lan sang piston và thành ống.
Rơ khớp: nghe tiếng và cảm nhận
Khớp rơ thường phát ra tiếng cạch khô mỗi khi đổi chiều tải đột ngột. Ngồi trong cabin, bạn cảm nhận một cú giật nhỏ trước khi gầu chịu theo lệnh tay. Đưa tay đặt lên cần lúc máy nhích nhẹ cũng thấy độ trễ và độ rung lạ. Nghe và cảm là hai giác quan bắt bệnh khớp sớm nhất, trước cả khi nhìn thấy lỗ méo. Đừng bỏ qua tiếng cạch, nó là lời báo đầu tiên.
Kiểm tra định kỳ bộ công tác
Nên có một vòng soi cố định vào đầu mỗi ca, làm thành thói quen. Trình tự đơn giản như sau:
- Lau sạch vùng tai chốt và mối hàn rồi soi kỹ tìm nứt.
- Lắc thử từng khớp để ước lượng độ rơ.
- Nhìn cần xy-lanh xem có màng dầu hay vết xước dọc không.
- Kiểm tra mỡ ở từng vú đã đủ hay còn khô. Ghi lại chỗ nghi ngờ để lần sau còn so sánh mà bắt bệnh sớm.
Hàn vá cần: nên hay không?
Vết nứt nhỏ có thể khoan chặn đầu rồi hàn lại theo quy trình đúng. Nhưng hàn ẩu trên thép cường độ cao dễ tạo vùng giòn, khiến nó nứt lại còn nhanh hơn cũ. Với vết nứt dài hay xuyên qua hộp, nên nhờ thợ hàn kết cấu có kinh nghiệm làm. Nhà sản xuất như Hitachi có tài liệu hướng dẫn hàn và chọn vật liệu cho khung công tác, đáng tham khảo trước khi động tay. Hàn đúng cách giữ được độ bền, hàn sai chỉ giấu bệnh tạm thời.
Chọn chốt bạc thay thế: chính hãng hay hàng thay thế?
Chốt bạc thay thế chia làm hai nhóm: hàng chính hãng và hàng aftermarket. Điểm cần nhìn là chất liệu thép, độ cứng bề mặt và độ chính xác của đường kính. Bạc kém thì mòn nhanh và kéo hỏng luôn cả chốt lẫn lỗ chốt. Chốt bạc và vòng bi từ ZVL Slovakia mà VTH phân phối được chọn ở độ bền vật liệu và dung sai gia công, chạy êm và lâu rơ hơn hàng chợ. Rẻ mà mau hỏng thì tính ra lại đắt.
Vòng bi mâm xoay liên quan gì tới bộ công tác?
Bộ công tác nặng dồn toàn bộ tải xuống mâm xoay và vòng bi tâm bên dưới. Khi vòng bi này mòn, cả cụm cần tay gầu rung theo mỗi lần xoay toa. Giữ vòng bi tốt cũng chính là giữ cho hình học bộ công tác ổn định. Vì thế mỗi lần soi cần tay gầu, nên kiểm tra luôn độ rơ của mâm xoay. Một chi tiết rơ có thể kéo cả chuỗi làm việc sai theo. Nghe tiếng kêu lạ khi xoay toa cũng là một cách bắt bệnh vòng bi sớm, đừng chờ tới lúc nó kẹt cứng.
Bảo dưỡng để kéo dài tuổi thọ
Ba việc rẻ tiền giữ bộ công tác luôn khỏe: bơm mỡ đúng lịch, soi nứt đều đặn và không dùng gầu bẩy đá. Thêm nữa, tránh kéo lê tải nặng khi tay đang duỗi hết cỡ, vì lúc đó đòn bẩy bất lợi nhất. Thói quen tốt của thợ lái tiết kiệm hơn mọi lần đại tu tốn kém. Phụ tùng thay thế cho cả cụm này, từ chốt bạc tới phớt, bạn xem tại phụ tùng cơ giới. Giữ máy lành từ đầu bao giờ cũng rẻ hơn chữa cháy về sau.
Khi nào nên thay cả cụm thay vì sửa?
Khi lỗ chốt đã hàn đắp nhiều lần, hình học lệch và nứt lan rộng, việc vá từng điểm không còn kinh tế. Lúc đó thay nguyên cụm tay hay cần lại rẻ và an toàn hơn sửa chắp vá. Hãy cân nhắc tuổi máy, giá cụm và thời gian dừng việc; con số này dao động theo đời máy và nguồn hàng. Một cụm chuẩn hình học trả lại độ chính xác điều khiển gần như ngay lập tức. Đừng tiếc một lần thay để rồi phải sửa đi sửa lại mãi.
Xy-lanh thủy lực thay thế nên chọn thế nào?
Với xy-lanh và ruột bơm cấp dầu cho bộ công tác, chất lượng gia công quyết định độ kín và tuổi thọ. Hàng JIC Hydraulics mà VTH phân phối được chọn ở vật liệu, độ chính xác gia công và chế độ bảo hành, hợp cho máy chạy tải nặng liên tục. Kèm theo một bộ phớt tốt, một lần sửa giữ được lâu và ít phải quay lại. Nếu bạn cần tư vấn đúng cụm cho đời máy của mình, gọi cho VTH để được kiểm tra và báo phương án rõ ràng. Chọn đúng ngay từ đầu là cách tiết kiệm bền vững nhất.
Điểm chính
- Cần nâng hạ, tay với và co, gầu xúc và đổ; ba phần nối bằng chốt bạc và chạy bằng xy-lanh.
- Bạc là lớp đệm mòn có kế hoạch; thay đúng lúc để cứu lỗ chốt khỏi doa rộng.
- Chốt bạc mòn nhanh do thiếu mỡ, cát bẩn và tải lệch kéo dài.
- Nứt hay xuất hiện quanh tai xy-lanh, lỗ chốt và mối hàn; soi đầu ca để bắt sớm.
- Bơm mỡ tới khi mỡ cũ trào ra sạch mới đẩy được cát và nước bẩn.
- Chọn phụ tùng theo vật liệu và độ chính xác; rẻ mà mau hỏng tính ra lại đắt.
Người viết
Phạm Đức Thắng
Phạm Đức Thắng chuyên phần gầm, xích và hệ thống di chuyển, quay toa của máy xúc. Anh viết về cấu tạo hệ thống, mô tơ di chuyển và quay toa, cùng cách bảo vệ bộ gầm khỏi hao mòn.
Phụ tùng liên quan
Đúng bộ phận nói đến trong bài — gửi đời máy hoặc mã bơm để đối chiếu.


