Bỏ qua đến nội dung chính

Chuyên phụ tùng xe cơ giới · Bơm thủy lực · Ruột bơm · Máy công trình

Hồ Chí Minh(+8428) 3898 2851
Hiểu về máy công trình & hệ thống

Nguyên lý bơm thủy lực piston: cách tạo áp và lưu lượng

12 phút đọc
Bốn bơm bánh răng thủy lực: hai bơm nhôm vỏ xanh, một bơm đen và một bơm đỏ

Trả lời nhanh

Bơm thủy lực piston là loại bơm piston hướng trục dùng một block xy-lanh quay, nhiều piston và một đĩa nghiêng để hút dầu rồi đẩy đi với áp cao. Khi block quay, đĩa nghiêng ép các piston chạy ra vào trong lỗ, và chính chuyển động đó sinh ra lưu lượng. Góc đĩa nghiêng càng lớn thì lưu lượng càng nhiều. Đây là cụm sinh ra sức mạnh cho cần, gầu và cả bộ di chuyển của máy xúc.

Bơm thủy lực piston là cụm bơm chính nằm sau động cơ máy xúc, có nhiệm vụ biến sức quay của máy nổ thành dòng dầu có áp để chạy cần, gầu, quay toa và di chuyển. Bên trong nó là một block xy-lanh quay, một dãy piston nhỏ và một đĩa nghiêng. Khi hiểu ba chi tiết này ăn khớp với nhau ra sao, chủ máy sẽ đọc được bệnh của máy nhanh hơn, và biết khi nào chỉ cần chỉnh, khi nào phải mở bơm. Bài này nói theo kiểu ngồi ở xưởng, không lý thuyết suông.

Bơm thủy lực piston là gì

Bơm thủy lực piston là loại bơm dùng nhiều piston chạy tịnh tiến trong các lỗ để hút và đẩy dầu. Trên máy xúc, gần như toàn bộ là loại piston hướng trục, tức các piston nằm song song với trục quay của bơm. Khác với bơm bánh răng nhỏ gọn giá rẻ, bơm piston chịu được áp cao và cho phép thay đổi lưu lượng theo tải. Nhờ vậy máy vừa mạnh, vừa tiết kiệm khi làm việc nhẹ.

Vì sao gọi bơm piston là trái tim của máy

Mọi chuyển động có lực trên máy xúc đều bắt đầu từ dòng dầu bơm đẩy ra. Cần nâng nổi đất, gầu bập được vào nền cứng, toa quay mượt, tất cả nhờ áp và lưu lượng từ cụm này. Máy nổ chỉ là nguồn quay; bơm mới là nơi biến vòng quay đó thành sức làm việc. Bơm yếu thì cả máy yếu theo, dù động cơ vẫn khỏe. Vì thế khi máy mất lực, người thợ có kinh nghiệm nhìn về phía bơm trước.

Cấu tạo cơ bản của một bơm piston hướng trục

Một cụm bơm piston hướng trục gồm mấy phần chính: trục dẫn động, block xy-lanh, bộ piston kèm guốc trượt, đĩa nghiêng, đĩa van và cụm điều khiển. Phần quay gồm block và piston thường được gọi chung là ruột bơm. Phần đứng yên gồm vỏ, đĩa nghiêng và đĩa van. Theo tài liệu kỹ thuật của Bosch Rexroth, chính sự phối hợp giữa phần quay và phần đứng yên này quyết định độ bền và hiệu suất của bơm. Hiểu được ranh giới đó, quý khách sẽ biết chi tiết nào mòn thì thay, chi tiết nào chỉ cần rà lại.

Block xy-lanh làm nhiệm vụ gì

Block xy-lanh là khối tròn có nhiều lỗ khoan dọc, mỗi lỗ chứa một piston. Nó gắn với trục và quay theo trục. Mặt sau của block áp sát vào đĩa van, nơi có hai rãnh: một bên hút, một bên đẩy. Khi block quay, từng lỗ lần lượt đi qua rãnh hút rồi tới rãnh đẩy. Mặt tiếp xúc giữa block và đĩa van phải kín và phẳng; đây là nơi hay rò dầu trong khi bơm mòn.

Piston và cách chúng chạy trong lỗ

Mỗi piston là một thanh nhỏ, đầu ngoài có guốc trượt tì lên đĩa nghiêng. Khi block quay, guốc trượt trượt trên mặt đĩa nghiêng đang đặt chéo, nên piston bị kéo ra rồi đẩy vào theo từng vòng. Piston chạy ra thì lỗ chứa dầu phình thể tích, hút dầu vào; piston chạy vào thì ép dầu ra. Cả dãy piston thay phiên nhau làm việc nên dòng dầu ra khá đều. Muốn xem hàng cho đời máy của mình, quý khách tham khảo nhóm piston bơm theo đúng ký hiệu bơm.

Đĩa nghiêng quyết định lưu lượng thế nào

Đĩa nghiêng là mặt phẳng đặt chéo mà các guốc trượt tì lên. Độ chéo của nó, gọi là góc nghiêng, quyết định piston chạy ra vào dài hay ngắn. Góc lớn thì piston chạy quãng dài, hút và đẩy nhiều dầu hơn mỗi vòng. Góc nhỏ lại thì lưu lượng ít đi, dù trục vẫn quay cùng tốc độ. Nhờ đổi được góc này mà bơm máy xúc điều tiết được lưu lượng theo nhu cầu.

Đĩa van và đường hút, đường đẩy

Đĩa van là tấm đứng yên nằm giữa block và cửa dầu, có hai rãnh cong hình lưỡi liềm. Một rãnh nối với đường hút, một rãnh nối với đường đẩy. Khi một lỗ piston đang phình thể tích, nó nằm trên rãnh hút và kéo dầu vào. Khi lỗ đó co lại, nó chuyển sang rãnh đẩy và tống dầu đi. Ranh giới kín giữa hai rãnh rất quan trọng; nếu mặt này xước, dầu áp cao lọt ngược về bên hút và bơm mất lực.

Bơm thủy lực piston tạo lưu lượng và áp ra sao?

Cần tách rõ hai khái niệm: lưu lượng và áp. Lưu lượng là lượng dầu bơm đẩy ra trong một khoảng thời gian, do tốc độ quay và góc đĩa nghiêng quyết định. Áp thì không phải do bơm tự sinh ra, mà sinh ra khi dòng dầu gặp cản trở, ví dụ khi gầu chạm nền cứng. Bơm cố đẩy dầu đi, tải chặn lại, và áp dâng lên tới mức đủ để thắng tải. Nắm được điều này, quý khách sẽ hiểu vì sao bơm chạy mà máy vẫn yếu khi lưu lượng tụt, dù đồng hồ áp vẫn lên.

Vì sao đĩa nghiêng đổi góc thì lưu lượng đổi theo

Hãy hình dung guốc trượt đi một vòng quanh mặt đĩa nghiêng. Nếu mặt đó đặt càng chéo, điểm cao nhất và điểm thấp nhất của đường đi càng cách xa nhau, nên piston chạy quãng dài hơn. Quãng chạy dài đồng nghĩa mỗi vòng nuốt và nhả nhiều dầu hơn. Khi cụm điều khiển kéo đĩa nghiêng về gần phẳng, quãng chạy ngắn lại và lưu lượng giảm. Đó là cách bơm tự thu nhỏ khi máy làm việc nhẹ, đỡ tốn nhiên liệu và đỡ nóng dầu.

Ruột bơm gồm những gì

Ruột bơm là cụm chi tiết quay và các bề mặt tiếp xúc chịu mài mòn: block xy-lanh, bộ piston và guốc trượt, tấm giữ guốc, cùng bề mặt làm việc của đĩa van. Đây là nhóm hao mòn tự nhiên theo giờ chạy và theo độ sạch của dầu. Khi các bề mặt này mòn, khe hở lớn dần, dầu rò nội bộ nhiều lên và bơm yếu đi từ từ. Nếu bơm của quý khách thuộc dòng phổ biến, có thể xem ruột bơm thủy lực theo đúng model để so bộ. Với các máy dùng dòng K3V, bài ruột bơm K3V nói kỹ hơn về đặc điểm cụm này.

Cụm điều khiển và cách bơm cảm nhận tải

Bơm piston máy xúc không chạy một lưu lượng cố định. Nó có cụm điều khiển, thường gọi là regulator, đọc tín hiệu áp và lệnh từ hệ thống rồi chỉnh góc đĩa nghiêng. Khi tải nặng và áp lên cao, cụm này kéo góc nhỏ lại để không quá sức động cơ. Khi tải nhẹ, nó mở góc lớn cho máy nhanh. Nhờ vậy một động cơ có hạn vẫn kéo nổi nhiều đầu việc khác nhau mà không chết máy.

Dấu hiệu bơm piston bắt đầu yếu

Bơm hiếm khi hỏng đột ngột; nó yếu dần và có dấu hiệu báo trước. Thường thấy nhất là:

  1. Máy chậm khi làm nhiều thao tác cùng lúc, ví dụ vừa co cần vừa quay toa.
  2. Gầu mất lực khi bập vào nền cứng, dù ga vẫn đầy.
  3. Máy yếu rõ hơn khi dầu đã nóng, so với lúc mới nổ máy còn nguội.
  4. Tốc độ ra vào cần trồi sụt, không đều tay như trước.

Mấy dấu hiệu này thường do khe hở trong ruột bơm lớn dần, dầu rò nội bộ nhiều lên khi dầu loãng vì nóng.

Nghe tiếng bơm để đoán bệnh

Tai người thợ là một dụng cụ chẩn đoán tốt. Bơm khỏe chạy đều, âm trầm và liền tiếng. Khi bơm bắt đầu thiếu dầu vào hoặc lọt khí, nó rít lên và gằn từng nhịp, nghe như sỏi lạo xạo. Tiếng đó thường nặng hơn lúc dầu nguội đặc hoặc lọc hút bị nghẹt. Nếu máy kêu bất thường, bài bơm thủy lực kêu mô tả từng kiểu tiếng và nguyên nhân đi kèm để so cho đúng.

Nhiệt độ và chất lượng dầu ảnh hưởng đến bơm

Dầu vừa là môi chất truyền lực, vừa là màng bôi trơn giữa các bề mặt trong bơm. Dầu bẩn mang theo hạt mài, cào xước block và đĩa van, làm khe hở lớn nhanh. Dầu quá nóng thì loãng, màng dầu mỏng đi, các bề mặt dễ chạm nhau và mòn. Vì vậy giữ dầu sạch và mát chính là giữ tuổi thọ ruột bơm. Nhiều bơm chết sớm không phải vì thiết kế, mà vì dầu bị bỏ bê.

Khi nào cần thay ruột bơm

Không phải cứ yếu là thay cả bơm. Nếu vỏ và trục còn tốt, thường chỉ cần thay hoặc phục hồi phần ruột bơm. Dấu hiệu tới ngưỡng thay là máy yếu rõ khi dầu nóng, rò nội bộ nhiều, hoặc mặt block và đĩa van đã xước sâu không rà hết. Thay ruột đúng bộ, đúng khe hở sẽ trả lại lực cho máy mà không tốn bằng thay nguyên cụm. Chi phí thì tùy đời máy và tùy nguồn hàng, nên cứ kiểm tra thực tế rồi hãy quyết.

Hàng chính hãng và hàng thay thế khác nhau ở đâu

Trên thị trường có hàng chính hãng theo nhà sản xuất và hàng thay thế do bên thứ ba làm. Hàng chính hãng ăn khớp chuẩn, độ bền ổn định, nhưng giá cao hơn đáng kể và có khi phải chờ. Hàng thay thế đa dạng chất lượng: loại tốt chạy bền, loại kém mòn nhanh và làm hại cả cụm. Với chi tiết quyết định lực như ruột bơm, nên ưu tiên nguồn rõ ràng thay vì chọn theo giá rẻ nhất. Chênh lệch giá không nói lên tất cả, quan trọng là bộ đôi vật liệu và độ chính xác gia công.

Kiểm tra nhanh tại xưởng

Trước khi mở bơm, nên loại trừ các nguyên nhân dễ trước. Kiểm tra mức dầu và tình trạng dầu, xem lọc hút và lọc hồi có nghẹt không. Sờ thân bơm khi máy làm nặng để cảm nhận độ nóng bất thường. Nghe tiếng lúc dầu nguội và lúc dầu nóng để so sánh. Nhiều ca tưởng hỏng bơm hóa ra chỉ do lọc nghẹt hoặc dầu quá hạn, xử lý xong máy khỏe lại.

Bảo dưỡng để bơm bền

Giữ bơm bền không cần bí quyết cao siêu, chỉ cần đều tay. Thay dầu và lọc đúng chu kỳ, dùng đúng loại dầu nhà máy khuyến nghị. Đừng để máy hút phải khí do thiếu dầu hay hở đường hút. Khi mới nổ máy lúc trời lạnh, cho máy chạy nhẹ vài phút cho dầu ấm rồi mới làm nặng. Những thói quen nhỏ này kéo dài tuổi ruột bơm hơn nhiều người nghĩ.

Chọn phụ tùng bơm đúng đời máy

Bơm piston có nhiều dòng và nhiều biến thể theo đời máy, nên chọn sai ký hiệu là lắp không vào hoặc chạy sai lưu lượng. Trước khi mua, ghi lại số hiệu bơm dập trên thân và đối chiếu theo model máy. Nếu không chắc, gửi ảnh tem bơm cho nơi bán để họ tra giúp. Kho phụ tùng bơm thủy lực sắp theo dòng bơm để quý khách dễ tìm đúng chi tiết cho đời máy của mình.

Sai lầm thường gặp khi sửa bơm piston

Lỗi hay gặp nhất là thay bơm mà không tìm ra nguyên nhân gốc, để rồi bơm mới lại hỏng theo vết cũ. Có người bỏ qua khâu súc rửa hệ thống sau khi bơm cũ vỡ, khiến mạt kim loại còn sót phá luôn bơm mới. Có người lắp ruột khác khe hở rồi thắc mắc sao máy vẫn yếu. Và nhiều người quên rằng dầu bẩn mới là thủ phạm thực sự. Sửa bơm mà không sửa thói quen chăm dầu thì trước sau cũng hỏng lại.

Bảng tra nhanh triệu chứng

Triệu chứng Hướng nghi ngờ Việc nên làm trước
Yếu hơn khi dầu nóng Rò nội bộ do ruột bơm mòn Kiểm tra khe hở, tình trạng block và đĩa van
Rít, gằn từng nhịp Thiếu dầu vào hoặc lọt khí Xem lọc hút, mức dầu, đường hút có hở
Chậm khi làm nhiều thao tác Lưu lượng tụt Kiểm tra cụm điều khiển và góc đĩa nghiêng
Máy nóng dầu nhanh Rò trong biến thành nhiệt Kiểm tra ruột bơm và tình trạng dầu

Bảng này chỉ để khoanh vùng, không thay cho việc đo kiểm thực tế tại xưởng.

Tuổi thọ bơm phụ thuộc điều gì

Không có con số cố định cho tuổi thọ bơm, vì nó phụ thuộc cách dùng và cách chăm. Máy làm nền sạch, dầu thay đều, thợ lái êm tay thì bơm sống lâu. Máy làm bụi bặm, dầu để quá hạn, hay bập gầu thô bạo thì bơm xuống nhanh. Nói cách khác, phần lớn tuổi thọ nằm trong tay người dùng chứ không chỉ ở chất lượng bơm. Chăm đúng thì một cụm bơm phục vụ được rất nhiều mùa việc.

Nếu đang nghi bơm yếu và muốn so bộ ruột hay piston cho đúng đời máy, cứ mang số hiệu bơm ra đối chiếu tại kho phụ tùng bơm thủy lực. Kiểm tra kỹ trước khi thay luôn tiết kiệm hơn là đoán, và giúp máy của quý khách trở lại đúng lực vốn có.

Điểm chính

  • Bơm thủy lực piston dùng block xy-lanh quay, piston và đĩa nghiêng để hút và đẩy dầu áp cao.
  • Góc đĩa nghiêng quyết định quãng chạy piston, nên nó quyết định lưu lượng của bơm.
  • Áp không do bơm tự sinh mà sinh ra khi dòng dầu gặp tải cản lại.
  • Ruột bơm là nhóm hao mòn tự nhiên; khe hở lớn dần thì bơm yếu, rõ nhất khi dầu nóng.
  • Dầu sạch và mát là cách rẻ nhất để giữ tuổi thọ ruột bơm.
  • Chọn phụ tùng theo đúng ký hiệu bơm và đo kiểm trước khi thay để khỏi tốn oan.

Người viết

Phạm Đức Thắng

Phạm Đức Thắng chuyên phần gầm, xích và hệ thống di chuyển, quay toa của máy xúc. Anh viết về cấu tạo hệ thống, mô tơ di chuyển và quay toa, cùng cách bảo vệ bộ gầm khỏi hao mòn.

Phụ tùng liên quan

Đúng bộ phận nói đến trong bài — gửi đời máy hoặc mã bơm để đối chiếu.

Sản phẩm liên quan

Câu hỏi thường gặp

Bơm thủy lực piston khác bơm bánh răng ở điểm nào?

Bơm piston chịu áp cao và đổi được lưu lượng theo tải nhờ đĩa nghiêng, nên phù hợp làm bơm chính cho máy xúc. Bơm bánh răng nhỏ gọn, giá rẻ, thường chỉ dùng cho mạch phụ áp thấp.

Vì sao máy xúc yếu hơn khi dầu đã nóng?

Khi dầu nóng nó loãng ra, màng dầu mỏng đi và dầu dễ rò qua các khe hở đã mòn trong ruột bơm. Lượng dầu rò nội bộ đó không ra được tới xi lanh công tác nên máy mất lực dần khi làm lâu.

Có phải cứ bơm yếu là phải thay cả cụm bơm không?

Không nhất thiết. Nếu vỏ và trục còn tốt, thường chỉ cần thay hoặc phục hồi phần ruột bơm là máy lấy lại lực. Nên đo kiểm thực tế trước khi quyết định thay nguyên cụm.

Đĩa nghiêng bị mòn thì biểu hiện thế nào?

Mặt đĩa nghiêng và guốc trượt mòn làm khe hở lớn, dầu rò nhiều và lưu lượng tụt, máy chậm khi làm nhiều thao tác. Có khi kèm tiếng gằn do bề mặt tiếp xúc không còn êm.

Nên chọn ruột bơm hàng chính hãng hay hàng thay thế?

Hàng chính hãng ăn khớp chuẩn và bền ổn định nhưng giá cao hơn đáng kể. Hàng thay thế loại tốt vẫn chạy bền; điều quan trọng là chọn nguồn rõ ràng, đúng khe hở và đúng ký hiệu bơm, thay vì chọn theo giá rẻ nhất.

Bài viết liên quan

Phụ tùng gầm máy xúc: xích, bánh sao, con lăn, bánh dẫn hướng, lò xo căng xích, gầu và răng gầuHiểu về máy công trình & hệ thống

Thiết bị công tác thủy lực trên máy xúc: 6 loại thường dùng

Sáu loại thiết bị công tác thủy lực thường gặp trên máy xúc — gầu, búa, kìm, đầu cắt, khoan, khớp nối nhanh — và đường dầu, van, lưu lượng mỗi loại cần để chạy đúng.

Phạm Đức Thắng20 phút
Phân loại máy xúc: 4 nhóm cỡ máy và ứng dụng thực tếHiểu về máy công trình & hệ thống

Phân loại máy xúc: 4 nhóm cỡ máy và ứng dụng thực tế

Phân loại máy xúc theo bốn nhóm cỡ — mini, midi, cỡ tiêu chuẩn 20 tấn và cỡ lớn — theo vai trò thực tế, và cách cỡ máy đổi hệ thủy lực cùng phụ tùng hao mòn.

Phạm Đức Thắng15 phút

Cần đúng phụ tùng cho máy của bạn?

Gửi đời máy, mã bơm hoặc ảnh tem — đội kỹ thuật đối chiếu và báo giá.

Nhận báo giá